Nederland is na Duitsland de grootste Europese exporteur van AI-goederen, maar Atradius waarschuwt voor concentratierisico's

Nederland is na Duitsland de grootste exporteur binnen Europa van goederen die de ontwikkeling en toepassing van kunstmatige intelligentie mogelijk maken. Dat blijkt uit een nieuw rapport van kredietverzekeraar Atradius dat op 19 augustus 2026 naar buiten kwam en de sterke, maar ook kwetsbare positie van het land in de wereldwijde AI-keten in kaart brengt.

Met een uitvoerwaarde van ruim 80 miljard euro staat Nederland wereldwijd op de elfde plaats en is het goed voor ongeveer 7 procent van de mondiale export van AI-gerelateerde goederen. Volgens Theo Smid, senior econoom bij Atradius, heeft Nederland binnen Europa een bijzondere positie in de AI-toeleveringsketen, juist door de aard van wat het land uitvoert.

Nederland tweede in Europa

In de Europese rangschikking moet Nederland alleen Duitsland voor zich dulden, terwijl het wereldwijd op de elfde plaats eindigt. Dat een relatief klein land zo hoog staat, zegt veel over de gespecialiseerde industrie die het herbergt en over de rol die het speelt in een sector die de afgelopen jaren explosief is gegroeid.

Onder AI-gerelateerde goederen verstaat het rapport een brede groep producten, van grondstoffen, processors en geheugenchips tot servers, netwerkapparatuur en machines voor de productie van halfgeleiders. Wereldwijd vertegenwoordigde de export van deze goederen in 2024 een waarde van ruim 2,9 biljoen euro, ongeveer drie keer zoveel als tien jaar eerder.

De rol van ASML en de chipmachines

De Nederlandse positie leunt in grote mate op een enkel bedrijf. ASML is de enige producent ter wereld van EUV-lithografiemachines, die nodig zijn voor de productie van de meest geavanceerde AI-chips. Daardoor is Nederland uitgegroeid tot de grootste exporteur ter wereld van machines voor de productie van halfgeleiders.

Die specialisatie is ook terug te zien in de cijfers. Chipmachines en apparatuur voor dataoverdracht zijn samen goed voor 34 miljard euro, oftewel 42 procent van de totale Nederlandse export van AI-goederen. Bijna de helft van de uitvoer draait dus om een smalle groep zeer geavanceerde en kapitaalintensieve producten.

Concentratierisico's in de AI-keten

Juist die concentratie vormt de kern van de waarschuwing van Atradius, dat het rapport dan ook de titel Concentratierisico's in de mondiale AI-keten meegaf. Wanneer een land en zelfs een enkel bedrijf zo bepalend zijn voor een schakel in de keten, maakt dat het hele systeem gevoelig voor verstoringen op een beperkt aantal plekken.

Die kwetsbaarheid is niet alleen technisch, maar ook geopolitiek van aard. De mondiale halfgeleiderketen staat al langer onder druk door handelsspanningen en exportbeperkingen, waardoor de toegang tot cruciale machines en onderdelen een strategisch wapen is geworden in de rivaliteit tussen grote economische blokken.

Voor Nederland betekent dat een dubbele realiteit. De sterke exportpositie levert het land veel op en geeft het gewicht in internationale gesprekken, maar diezelfde afhankelijkheid van een klein aantal producten en afnemers zorgt ervoor dat schokken elders in de wereld direct voelbaar kunnen zijn in de Nederlandse economie.

Wat dit betekent voor de economie

De cijfers laten vooral zien hoe hard de vraag naar AI-hardware is gegroeid. Dat de wereldwijde export van AI-goederen in tien jaar tijd bijna verdrievoudigde tot 2,9 biljoen euro, onderstreept dat de opbouw van reken- en datacapaciteit een van de bepalende economische verhalen van dit decennium is geworden.

Nederland profiteert daar bovengemiddeld van, omdat het precies de gereedschappen levert waarmee anderen hun AI-infrastructuur bouwen. Zolang de vraag naar krachtigere chips en grotere datacenters blijft stijgen, is er weinig dat de Nederlandse toppositie in dit specifieke segment op korte termijn lijkt te bedreigen.

Tegelijk maakt het Atradius-rapport duidelijk dat succes en kwetsbaarheid hier twee kanten van dezelfde medaille zijn. De komende jaren zal moeten blijken of Nederland zijn voorsprong kan vasthouden zonder al te afhankelijk te worden van een handvol bedrijven, producten en markten waarop de hele keten drijft.